|
شناسه خبر: 5609

گزارش «صبح‌نو» درباره تنش آب و ضرورت مدیریت منابع آبی در کشور را بخوانید

اسراف در مصرف آب

بحران آب، نزدیک دو دهه است که تبدیل به مساله‌ای مهم برای مردم و سیاست‌مداران کشور شده است؛ به این ترتیب در راستای صیانت از منابع آبی زیرزمینی، ضرورت مدیریت یکپارچه منابع آب کشور به‌جای نگاه استانی و منطقه‌ای و توجه کافی به موضوع آب در آمایش سرزمین امری مسلم تلقی می‌شود.

بااین‌حال باید توجه داشت مباحث «هیدروپلتیک» و تنظیم روابط با همسایگان نیز از اهمیت بسزایی برخوردار است. سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران در قبال تمام همسایگان، سیاست دوستی و برادری است و در دیپلماسی آب نیز این موضوع برای جمهوری اسلامی اهمیت راهبردی دارد. توجه به دیپلماسی آب از آن جهت برای کشور حایزاهمیت است که ایران در سال آبی گذشته از سویی شاهد بیشترین کاهش بارندگی طی نیم‌قرن اخیر بود و از سوی دیگر، برخی اختلافات با همسایگان بر سر منابع آب شور و شیرین مرزی، حل‌نشده باقی مانده است. نکته مهم دیگر فرونشست در فلات ایران است. ۱۸استان کشور با خطر بالای فرونشست زمین روبه‌رو هستند؛ فرونشستی که می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی و خانه و زمین‌های مردم را ببلعد. تنش آبی برای شهرهای بزرگی مانند تهران یعنی جیره‌بندی آب و هشدارهای مصرف اما برای مردم روستاها به معنای ورشکستگی مالی و مهاجرت است؛ روندی که سال‌هاست ادامه دارد. تنش آب تبعات گسترده‌ای دارد که نمونه آن را این روزها در اصفهان شاهدش هستیم. سوال اینجاست که با کاهش بارش‌ها وضعیت آب کشور به کجا خواهد رسید؟ آیا سدسازی چاره کار است یا روش‌های دیگر را باید در پیش گرفت؟

آن‌طور که آمارها می‌گویند امسال ۲۰۰شهر کشور دچار تنش آبی هستند. همچنین ایران در رتبه چهارم جهانی این معضل ایستاده است؛ کشوری که بیش از ۸۰درصد منابع تجدیدپذیر خود را مصرف کرده است. بیشتر از ۹۷درصد مجموع آب‌های جهان را آب شور دریا‌ها و اقیانوس‌ها تشکیل می‌دهد. ذخایر آب شیرین تنها 
۶/ ۲درصد کل حجم ذخایر آب‌های سطح زمین را تشکیل می‌دهد که بخش بیشتر آن در قطب‌های کره زمین (به‌صورت یخ) و در زیر زمین قرار دارد. به این ترتیب، تنها ۱۴هزارم درصد از مجموع آب‌های کره زمین قابل استفاده است. با ورود به هزاره سوم و همزمان با افزایش جمعیت به‌ویژه در کشور‌های درحال‌توسعه، تقاضا برای آب به‌منظور تامین نیاز‌های جمعیتی، افزایش قابل‌ملاحظه‌ای یافته است. درحالی‌که متوسط میزان بارندگی سالانه در جهان ۸۱۳میلی‌متر است، میانگین بارندگی در غرب آسیا و ایران به ترتیب ۲۱۷ و ۲۲۸میلی‌متر بوده که کمتر از یک‌سوم متوسط بارندگی جهان است. سهم ایران از منابع آب شیرین جهان نسبت‌به مناطق دیگر در سطح پایین‌تری قرار دارد. ایران یک درصد جمعیت جهان را داراست اما سهم آن از منابع آب شیرین تنها سه‌دهم درصد است.
 
آب، منبعی برای همه
ایران برای تامین منابع آبی نیازمند دیپلماسی آبی با همسایگان است. «دیپلماسی آب» توانایی کشور‌های ذی‌نفع در مدیریت آب‌های مشترک است تا وضعیت پایدار سیاسی حاصل شود؛ یعنی منابع آب مرزی و بین‌المللی بدون هیچ‌گونه تنش یا درگیری بین طرف‌های صاحب حقابه، به‌شکل پایدار استفاده شود. به‌دلیل جریان دائمی آب از محلی یا کشوری به محلی یا کشوری دیگر و به‌دلیل وجود مرز‌های سیاسی کشور‌های مختلف در مسیر جریانات آبی، برخی اختلافات، مذاکرات و همکاری‌ها بر سر مدیریت این منابع مشترک، در قالب سیاست خارجی کشور‌های جهان پدید آمده و به «دیپلماسی آب» معروف شده است. اهمیت دیپلماسی آب در سیاست خارجی ایران در قبال همسایگان، باتوجه به مرز‌های طولانی و مشترک‌بودن حوضه‌های آبریز فرامرزی فرات و دجله با عراق و ترکیه؛ کورا و ارس با ترکیه، ارمنستان و جمهوری آذربایجان؛ اترک با ترکمنستان؛ قره‌قوم با ترکمنستان و افغانستان؛ پترگان-خواف با افغانستان؛ هامون‌هیرمند با افغانستان و پاکستان و هامون‌مشکیل و رابچ و باهوکلات با پاکستان آشکار می‌شود. «رسول میرعباسی»، رییس مرکز تحقیقات آب دانشگاه شهرکرد در گفت‌وگو با خبرنگار «صبح‌نو» گفت: «کمبود آب یکی از مهم‌ترین مسائلی است که جهان با آن درگیر است. کشورهای بالادستی منابع آبی نسبت‌به قدرت‌شان می‌توانند با سدسازی و مسائل مختلف آب را به کشورهای پایین‌دستی ندهند. این مساله با دیپلماسی حل می‌شود. اکنون کشور ترکیه در حال احداث سد روی دجله و فرات است و ممکن است مسائل بسیاری برای کشور ما و عراق ایجاد کند. 


ازجمله این مسائل ایجاد گردوغبار در غرب کشور است که خسارت بسیار جبران‌ناپذیری خواهد داشت. همانطور که مدیریت آب ایران ازسوی افغانستان مسائل بسیاری را برای افغانستان ایجاد کرد. این موضوع باید ازسوی دولتمردان ما حل شود.»
 
مشکل جدی در مدیریت منابع آب
این کارشناس حوزه آب با بیان اینکه موضوع مدیریت آبی یکی از نواقص کشور است، توضیح داد: «مدیریت آب در بحث ذخیره‌سازی و مصرف به‌شدت ضعیف است؛ به‌طور مثال سدسازی کشور به حد افراط رسیده است. ما برای تولید نیروی برقابی که عمده تولید برق از این طریق صورت می‌گیرد نیاز به سد داریم ولی سدها بیش 10 تا 30درصد آب را با تبخیر هدر می‌دهند. جدا از این سدسازی‌های بیهوده باعث می‌شود اکوسیستم مناطق پایین‌دست به هم بریزد. متاسفانه در سدسازی‌ها منافع ایجاد بزرگ‌تر از معایب می‌شود. این ممکن است اهداف سیاسی یا بسیاری موارد دیگر باشد که اصلا صحیح نیست. سدسازی منابع زیرزمینی آب در مناطق پایین‌دستی را برهم می‌ریزد و مثل مساله زاینده‌رود اشتغال پایین روستاها را برهم خواهد ریخت. بعضا سدسازی باعث رده‌بندی در کیفیت آبی می‌شود. آب‌های سطح سد یک کیفیت دارند و آب‌های عمق کیفیت متفاوت‌تری دارند.»
او می‌افزاید: «برای سدسازی باید مطالعات و تحقیقات دقیق انجام شود که این بند در برخی سدسازی‌های کشور اصلا لحاظ نشده است؛ البته تغییر اقلیم هم در سدسازی مطرح است. مثلا در زاینده‌رود در رشته‌کوه‌های کوه‌رنگ برف می‌آمد و به مرور زمان این آب‌ها به طرف سد هدایت می‌شد اما با تغییر اقلیم اکنون آب با بارش باران به دست می‌آید که با سیلاب‌های پراکنده هدر می‌رود و سهم کمی از آب به سد وارد می‌شود.»
 
آبی که هدر می‌رود
۲۴درصد آب آشامیدنی ایران به‌دلیل فرسودگی شبکه و ۱۱درصد از این منابع برای آبیاری فضای سبز، هدر می‌رود. تعداد استان‌هایی که در طبقه‌بندی استان‌ها در ایران دچار «تنش آبی شدید» هستند، در 
دو سال گذشته تقریبا دو برابر شده است. میرعباسی درباره کاهش بارش‌ها هم می‌گوید: «متاسفانه در بحث مدیریت آب مشکل داریم. در شمال کشور و سایر مناطق به اندازه کافی باران می‌بارد و مدیریت دقیق و برنامه‌ریزی‌شده‌ای برای ذخیره نداریم. حتی در مصرف هم مشکل داریم. برای این آبی که این همه هزینه برای نگهداری می‌شود چه هدفی برای مصرف دیده شده است. عمده آب مصرفی در کشاورزی از بین می‌رود و هیچ برنامه‌ریزی برایش وجود ندارد. خلاصه کلام اگر همین آبی که داریم درست مدیریت کنیم بسیاری از مشکلات حل خواهد شد و هیچ‌وقت به مشکل نخواهیم خورد.» حل تنش آبی در گرو «اصلاح نظام حقوقی برداشت آب»، «مشارکت جامعه در روند سیاست گذاری» و «کاهش مصرف آب» است.

 

ارسال نظر