|
شناسه خبر: 4742

محمدرضا حکیمی که بود و چگونه فکر می‌کرد؟

خداحافظی با حکیم خراسان

استاد محمدرضا حکیمی دانشمندی جامع و ادیبی چیره‌دست و اندیشه‌ورزی نوآور و اسلام‌شناسی عدالتخواه بودند که از آثار او می‌توان به «الحیاة»، «خورشید مغرب»، «عقل سرخ»، «عاشورا: مظلومیتی مضاعف»، «شیخ آقا بزرگ تهرانی»، «تفسیر آفتاب»، «فریاد روزها»، اشاره کرد.

روزنامه «صبح نو»- علامه محمدرضا حکیمی، عالم و متفکر برجسته اسلامی پس از مدتی بیماری و در ۸۶سالگی، بر اثر ایست قلبی از دنیا رفت. پیکر این اندیشمند بزرگ پس از تشییع، فردا در مشهد مقدس به خاک سپرده خواهد شد. استاد محمدرضا حکیمی طی ماه‌های اخیر چند مرتبه به‌علت ابتلا به کرونا و ضعف جسمانی ناشی از بیماری در بیمارستان بستری شدند و تحت مراقبت‌های ویژه قرار گرفتند، مدت کوتاهی پس از بهبود وضعیت و با نظر پزشکان از بیمارستان ترخیص و روند درمان در منزل پیگیری می‌شد تا اینکه ساعت۲۲ آخرین شب مرداد۱۴۰۰ به‌علت ایست قلبی در بیمارستان دیده از جهان فرو بستند. پیکر مرحوم علامه محمدرضا حکیمی به مشهد منتقل و مورخ دوم شهریور در جوار بارگاه ملکوتی حضرت ثامن الحجج علی‌بن‌موسی‌الرضا (ع) به خاک سپرده خواهد شد. استاد محمدرضا حکیمی دانشمندی جامع و ادیبی چیره‌دست و اندیشه‌ورزی نوآور و اسلام‌شناسی عدالتخواه بودند که از آثار او می‌توان به «الحیاة»، «خورشید مغرب»، «عقل سرخ»، «عاشورا: مظلومیتی مضاعف»، «شیخ آقا بزرگ تهرانی»، «تفسیر آفتاب»، «فریاد روزها»، اشاره کرد.

وی متولد ۱۴فروردین ۱۳۱۴شمسی (۱۳۵۴قمری) در مشهد است. پدرش عبدالوهاب که از یزد به مشهد مهاجرت کرده بود، از معتمدان و محترمان بازار مشهد بود. حکیمی در سال۱۳۲۰ تحصیلاتش را آغاز کرد. در سال۱۳۲۶ وارد حوزه علمیه خراسان شد و ۲۰سال از عمر خود را در این حوزه به تحصیل دروس مقدمات و سطح، خارج، فلسفه، ادبیات عرب، نجوم و تقویم گذراند. محمدتقی ادیب‌نیشابوری، شیخ مجتبی قزوینی‌خراسانی، سیدمحمدهادی میلانی، احمد مدرس‌یزدی، اسماعیل نجومیان، حاج سیدابوالحسن حافظیان و حاجی‌خان مخیری از مهم‌ترین اساتید وی بودند. او علوم غریبه، رمل و اوفاق را نزد ابوالحسن حافظیان و شیخ مجتبی قزوینی آموخت. حکیمی اجازه اجتهاد را از آقابزرگ تهرانی در سال۱۳۴۸ شمسی دریافت کرد. از وی با عناوینی، چون «عل امه»، «استاد»، «فیلسوف عدالت» و «مرزبان توحید» یاد می‌شود. امام‌خمینی(ره) در پیامی به تاریخ ۱۳۴۸/۸/۲۸ او را با این جملات خطاب کرد «جناب مستطاب ثقة‌الاسلام آقای محمدرضا حکیمی - دامت افاضاته.» کتاب الحیاة وی که یک دایرة‌المعارف اسلامی است، از شهرت و اعتبار خاصی در جهان اسلام برخوردار است. وی از مجددان مکتب معارفی خراسان، مشهور به مکتب تفکیک است که معتقد به جدایی دین از فلسفه و عرفان است. علی شریعتی وی را به‌عنوان وصی خود جهت هرگونه دخل و تصرف در آثارش انتخاب کرده بود. حکیمی اعتقاد دارد «اسلامی که در آن عدالت نباشد، اسلام نیست.»

مروری بر آثار حکیمی

به گزارش ایکنا، حکیمی نویسنده‌ای پرکار بود و طی این سال‌ها از او بیش از ۵۰کتاب منتشر شده است. همچنین او بر بیش از ۳۰کتاب‌ مقدمه نوشته و برای ۳۷کتاب یادنامه نیز مقاله نوشته است. آثار استاد را می‌توان در پنج دسته  طبقه‌بندی کرد‎: نخست، آثاری که در معرفی و شناساندن مکتب تفکیک نگاشته شده‌اند؛ همچون «مقام عقل»، «اجتهاد و تقلید در فلسفه»، «معاد جسمانی در حکمت متعالیه»، «الهیات الهی و الهیات بشری»، «مکتب تفکیک». دوم آثاری که در زمینه روایات اهل‌بیت(ع) و ترجمه و تبویب احادیث تالیف شده است؛ ازجمله دایرةالمعارف «الحیاة». سوم، ‎آثاری که شناساننده اسلام نجات‌بخش و آموزنده دستورات فردی و اجتماعی این آیین آسمانی‌اند؛ همچون «کلام جاودانه»، «خورشید مغرب»، «امام در عینیت جامعه»، «مرام جاودانه»، «جامعه‌سازی قرآنی»، «پیام جاودانه»، «ادبیات و تعهد در اسلام». چهارم ‎آثاری که در تجلیل از زحمات و مجاهدات مفاخر اسلام نوشته شده و تصویرگر چهره روشنی‌بخش این رادمردان است؛ آثاری چونان «سپیده‌باوران»، «بیدارگران اقالیم قبله»، «حماسه غدیر»، «شیخ آقابزرگ»،‌ «میرحامدحسین»، «شرف‌الدین». پنجم ‎آثاری که مجموعه‌ای از مقالات استاد را دربرمی‌گیرند، نظیر «عقل سرخ»، «آنجا که خورشید می‌وزد»، «نان و کتاب»، «عاشورا و غزه». بر آثار فوق، باید اشعار فارسی و عربی استاد را نیز افزود.

در این میان می‌توان کتاب «الحیاة» را مهم‌ترین اثر تالیفی حکیمی به شمار آورد. «الحیاة» کتابی 12جلدی به زبان عربی، نوشته محمدرضا حکیمی و دو برادرش علی و محمد حکیمی است. آغاز نگارش این کتاب در سال۱۳۵۳ش بوده و آخرین جلد آن در سال۱۳۹۴ش منتشر شده است. هدف نویسندگان، ارائه سیمای اسلام و تشیع  بر محور عدالت اجتماعی و آزادگی فردی بوده و منبع اصلی خود را قرآن و حدیث دانسته‌اند.

 بنا به نوشته مولفان، «الحیاة» سعی در ترسیم سیمای ویژه‌ای از اسلام و تشیع دارد؛ اسلامی که بر محور عدالت در اجتماع و آزادگی فرد می‌چرخد. در مجلدات نخستین، تلاش شده الگوهای عملی تبیین شود و جلدهای پایانی، بیشتر به‌دنبال تبیین مبانی نظری است. به گفته نویسندگان، تعالیم اسلام در الحیاة، بر پایه قرآن و حدیث گردآوری و تدوین شده است. به باور مولفان این کتاب، توجه الحیاة به چهار رکن عمده مذهب، انسان، زمان و زندگی است و در این کتاب 12جلدی، از زاویه نگاه قرآن و سنت، به این چهار رکن پرداخته شده است.

میراث‌دار مکتب تفکیک

چنانکه اشاره شد محمدرضا حکیمی دانش‌آموخته عالمان مکتب تفکیک بود و بدان باور داشت و در ترویج آن می‌کوشید. بر همین اساس، او نخستین کسی بود که از عنوان «مکتب تفکیک» استفاده کرد و کتابی درباره این مکتب نوشت و آن را تبیین کرد. در این نظام اندیشگی که مکتب معارفی خراسان هم نامیده شده‌است، تاکید فراوانی بر تفکیک بین فلسفه و عرفان و باورهای دینی می‌شود. براساس تبیین حکیمی این سه، راه‌های مختلفی در نظام شناخت انسانی هستند و فلسفه و عرفان نمی‌تواند جایگزین شناخت دینی شود. از منظر او، برای شناخت آموزه‌های دینی باید از ثقلین (قرآن و حدیث) کمک گرفت، نه از مقدمات فلسفی و عقل ناقص.

از منظر حکیمی، دین برای تربیت و سیاست آمده است و پدیده‌ای الهی-اجتماعی است. هدف جامعه دینی ایجاد زمینه رشد است و این زمینه بدون اجرای عدالت به‌هیچ‌وجه محقق نمی‌شود. از نظر حکیمی، اصل اقامه قسط بر همه اصول و قواعد فقهی حاکم و مقدم است و حاکم می‌تواند به نفع طبقات فرودست در توزیع ثروت و تعدیل ثروت‌های وافر دخالت کند. او کتاب «منهای فقر» را در همین راستا نوشت و برخی این کتاب را انقلابی‌ترین کتاب حکیمی دانستند. تاکید حکیمی بر عدالت تا آنجاست که او را «فیلسوف عدالت» نامیده‌اند.

 همه عمر را با آزادگی و پرهیزگاری گذراند

 محمدباقر قالیباف، رییس مجلس شورای اسلامی در پیامی درگذشت استاد محمدرضا حکیمی فقیه و مجتهد شیعه، فیلسوف، متفکر و نویسنده ایرانی را تسلیت گفت. در پیام رییس مجلس آمده است: درگذشت عالم ربانی، مجتهد متاله، دانشمند اسلام‌پژوه، فیلسوف عدالت و صاحب اثر شریف الحیاة حضرت علامه محمدرضا حکیمی موجب تاسف و تاثر عمیق شد. آن مرحوم سراسر عمر خود را یکسره وقف ترویج معارف اسلامی کرد و با آثار عالمانه و سلوک زاهدانه خود مروج سیره علمی و عملی ائمه هداة(ع) در میان جان‌های جویای حقیقت به‌خصوص جوانان بود. ایشان با تالیف آثار گرانبهایی ازجمله خورشید‌مغرب، امام در عینیت جامعه و قیام جاودانه نقش برجسته‌ای در ترویج فهمی عالمانه و انقلابی از اسلام در مقاطع تاریخی مهم ایفا کرد و با تدوین دائرة‌المعارف سترگ و عظیم‌الشان الحیاة نقشی کم‌نظیر در مرزبانی از معارف حقه اهل‌بیت (ع) برعهده گرفت. علامه حکیمی که همه عمر را با آزادگی و پرهیزگاری گذراند و ندای عدالت‌طلبی عاقلانه اسلامی را به گوش مردم رساند، امروز در پناه رحمت و مغفرت الهی آرام گرفته است و آثار ایشان باقیات‌صالحات ارزشمندی برای آن مرحوم است؛ عموم جوانان و نوجوانان می‌توانند با بهره‌گیری از آن دریای معرفت، آموزه‌های متعالی اسلامی را به احسن وجوه بیاموزند و سرلوحه زندگی خویش قرار دهند. اینجانب درگذشت مرحوم علامه حکیمی را به محضر نورانی حضرت ولی‌عصر(عج)، عموم مردم شریف ایران، حق‌جویان و حقیقت‌طلبان، شاگردان آن مرحوم و بیت معزز، مکرم و عالم‌پرور حکیمی تسلیت و تعزیت می‌گویم و از خداوند متعال برای آن مرحوم رحمت و مغفرت و برای بازماندگان صبر و اجر مسالت می‌کنم.

حکیمی بزرگ رفت

همزمان با انتشار خبر درگذشت این عالم، حسن رحیم‌پور ازغدی در پی رحلت عالم و متفکر برجسته استاد محمدرضا حکیمی، سوگنامه‌ای در کانال تلگرامی خود نوشت که بدین شرح است: حکیمی بزرگ رفت. استاد علامه محمدرضا حکیمی، نظریه‌پرداز بزرگ شیعی معاصر که اصالت عقل محمدی(ص) را با شور عدالت علی(ع) درآمیخت و صلابت حسین(ع) را در عاشورای معرفتی صادق آل‌محمد(ص) بر سر دست گرفت و یک عمر با تک‌تک ضربان قلبش، فرج مهدی(عج) را انتظار کشید و در گوش یک نسل، میراث «عقلانیت، عدالت و معنویت» قرآنی را زمزمه کرد و تا آخرین نفس، از کفایت معارف اهل‌بیت(ع) و از ضرورت عدالت بی‌ریا گفت و به‌هر آنچه گفت، عمل کرد و عابد، زاهد و مجاهد ماند، به محضر مولایش رفت. هنوز که عطر خون عاشورا در مشام ماست بدرقه‌اش می‌کنیم تا در کربلای ۱۴۰۰ به آخرین شهید کاروان توحید برسد. در پناه خداست آنکه عمری به نام خدا به حقوق خلق اندیشید. کلماتش از جنس اشک، افکارش از عنصر حکمت و غم‌هایش همه، شیرین و پشت به دنیا و تماما رو به آخرت بود. واژه‌نامه عدالت‌خواهی را چنان هنرمندانه غنی‌سازی کرد که شرر به جان اساطیر اشرافی‌گری افکند. محمدرضا حکیمی مصداقی از (موتوا قبل ان تموتوا) بود، پیش از مرگ طبیعی، با مرگ حقیقی خو گرفت و این روزهای آخر در انتظار ولی‌عصر(عج) و فرشته مرگ، در بستر احتضار نیز دائم‌الطهاره بود. خدایش بپذیرد که عمری همخواب کتاب و قلم بود و در محراب تفکر، با عشق خدا و شفقت بر خلق زیست. مراسم تجهیز و خاکسپاری استاد پس از انتقال پیکر ایشان به مشهد ازسوی موسسه الحیات و بازماندگان اعلام می‌شود.

پیام‌های تسلیت وزرای فعلی و پیشنهادی ارشاد

وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی در پیامی، درگذشت استاد محمدرضا حکیمی، اندیشمند برجسته دینی را تسلیت گفت. در بخشی از پیام صالحی آمده: «ارتحال علامه مفضال استاد محمدرضا حکیمی داغ سرزمین دانش و فرهنگ ایران‌زمین بود. او از تبار عالمان راستین و دانشوران اصیل این مرزوبوم بود که در عمر پاک‌زیستی خویش زبان و قلم را در خدمت احیای فضیلت و عدالت قرار داد و ردای عزت خرد و اندیشه را به چاکری قدرت و ثروت نیالود. او از پیشگامان نوفهمی و عصری‌سازی معارف اهل‌بیت(ع) بود. اینکه بتوان آن مفاهیم حیات‌بخش و نورانی را از منظرهای جدید دریافت و در قالب‌های نو عرضه داشت.»

محمدمهدی اسماعیلی، وزیر پیشنهادی فرهنگ و ارشاد اسلامی هم این ارتحال را تسلیت گفت و بیان کرد: «خبر ضایعه درگذشت علامه محمدرضا حکیمی، عالم اسلام‌شناس، فیلسوف عدالت و متفکر برجسته عدالتخواه که سهم مهمی در گسترش روحیه انقلابیگری در میان جوانان داشت، بسیار تاسف‌برانگیز بود. جامعیت در عرصه‌های مختلف دانش، تسلط بر ادبیات و نوآوری در اندیشه‌ورزی از ایشان چهره‌ای بی‌بدیل در میان متفکران معاصر ساخته بود. در این غم جانکاه تنها تسلای ما، میراث فکری ماندگار ایشان در قالب کتاب‌های پرشماری است که ده‌ها سال سرچشمه اندیشه تشنگان «توحید» و «عدل» بوده است.

علامه حکیمی همانگونه زیست که می‌اندیشید. همدلی نوشتار و رفتار ایشان الگویی مانا برای جوانان عدالتخواه برجا گذاشت که به زیور توکل و تعبد و غنای نفس آراسته شده است. اینجانب عروج رفیق دیرین مقام معظم رهبری را به محضرشان تسلیت عرض می‌کنم و برای  خاندان معزز حکیمی، علاقه‌مندان و شاگردان و جامعه علم و فضیلت صبر و بردباری، صبر و اجر مسالت دارم. خداوند این عالم فرزانه را با صاحب این ایام محشور نماید ان‌شاءا...»

عدالت‌خواهی اصیل را پیگیری کرد

 دکتر فرشاد مهدی‌پور، استادیار پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی در واکنش به فقدان مرحوم حکیمی در صفحه شخصی‌اش نوشت: خواندن الحیات سخت بود؛‌ هم حجمش زیاد بود و هم نمی‌دانستم از کجایش باید شروع کنم اما قلم نویسنده جوری بود که خواننده را وادار می‌کرد که حتما به خواندن ادامه دهد. در دهه70 که مباحث مربوط به ظهور بسیار اوج گرفته بود، نمی‌دانم به چه دلیلی به سراغ خورشید مغرب رفتم؛ اثری از مرحوم استاد #محمدرضا_حکیمی که با اتکا به روایاتی از اهل سنت و برخی اسناد دست‌اول، تصویری متمایز از حضرت مهدی (عج) ارائه می‌داد و سه سرفصل عمده داشت: غیبت، انتظار و تکلیف. شاید فهم این سه‌گانه در آن دوران برای امثال من چندان روشن نبود اما او این کتاب را در کشاکش‌های سنگین فکری و جریانی دهه‌های 40 و 50مشهد و در حضور انجمن حجتیه نوشته و انتظار و تکلیف برخلاف آداب و سلوک آن‌ها، صورت‌بندی کرده بود و از حیث جریان‌شناسی این تعارض با تارک‌دنیانشینی معنادار به‌شمار می‌رفت (گرچه بعدتر ایشان ایده مکتب تفکیک را برنهاد.)

 مرحوم حکیمی نسبت یک انقلابی همیشگی با انقلاب اسلامی داشت؛ هم از این حیث که در آن دسته از متفکرانی می‌گنجید که پیشگام براندازی رژیم پادشاهی و نظم اسلامی بودند و هم به اعتبار آنکه مشارکت سیاسی فعالی داشت و در انتخابات مختلف این سال‌ها حضور پیدا می‌کرد و این کنش سیاسی انقلابی را ظاهر می‌ساخت (گرچه دور از چشم دوربین‌ها و موبایل‌ها بود) و مضاف بر همه این‌ها که عدالتخواهی اصیل و واقعی را پی‌ریخت و پیگیری کرد،‌ نه مانند برخی از امروزی‌ها که دکان عدالتخواهانه راه انداخته‌اند.

هر روز به حضرت حجت سلام بدهید

حجت‌الاسلام محمدرضا زائری در اینستاگرام نوشت: آخرین بار در بیمارستان خدمت استاد علامه محمدرضا حکیمی رسیدم. بعد از احوالپرسی و اظهار لطف و پرسش‌شان از خانواده و بچه‌ها قدری به بهانه کتاب دکتر مهدوی دامغانی درباره مشهد قدیم و اوضاع روزگار و ... صحبت شد و بعد من التماس دعا گفتم که از خدا بخواهید همین یک ذره ایمان باقی‌مانده را از ما نگیرد. فرمودند من که شما را فراموش نمی‌کنم. بعد با قدری تأامل اضافه کردند که هر روز یکبار با توجه به حضرت حجت سلام بدهید و این برنامه ثابت شما باشد، ایشان بزرگوارتر از آن است که کسی به ایشان سلام بدهد و به او توجه نکنند.

ارسال نظر